همکاری صنعت و دانشگاه زمانی برای یک بنگاه صنعتی معنا پیدا می‌کند که به شناخت دقیق‌تر یک مسئله و انتخاب راهی برای حل آن کمک کند. برای مدیر تولید، موضوع ممکن است خرابی تکرارشونده یک قطعه، ناپایداری کیفیت یا محدودیتی در فرایند باشد. برای پژوهشگر، همان موضوع باید به پرسشی روشن تبدیل شود که بتوان آن را با داده، تحلیل و آزمون بررسی کرد.

مرکز تحقیقات فناوری‌های نوین صنعت پلیمر، کاپیس (CAPIS)، با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد و گروه صنعتی ولکان شکل گرفته است. در کاپیس، پیوند میان نیاز صنعتی و ظرفیت علمی، مبنای همکاری معرفی شده است. همکاری‌ای که قرار است از تعریف مسئله آغاز شود و امکان دستیابی به راهکاری قابل استفاده در صنعت را دنبال کند.

نقطه شروع همکاری، شناخت مسئله واقعی

بیان یک مشکل، لزوماً به معنای تعریف دقیق آن نیست. برای مثال، عبارت «عمر قطعه کم است» به‌ تنهایی مشخص نمی‌کند چه چیزی باید بررسی شود. شرایط کارکرد، نوع خرابی، سابقه استفاده و انتظار بهره‌بردار، همگی در روشن‌شدن مسئله نقش دارند.

این مثال، توضیحی عمومی از ضرورت تعریف مسئله است و به پروژه مشخصی در کاپیس اشاره ندارد. نکته اصلی آن است که پیش از انتخاب راه‌حل، باید درباره خود مسئله، محدودیت‌های آن و نتیجه مورد انتظار، درک مشترکی شکل بگیرد.

از دیدگاه معاون پژوهش و فناوری دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد، یکی از محورهای همکاری، ترجمه نیازهای صنعت به موضوعات قابل بررسی علمی است. صنعت مسئله را با زبان تولید و بهره‌برداری بیان می‌کند و دانشگاه باید بتواند آن را به پرسشی قابل پژوهش و تحلیل تبدیل کند.

صنعت و دانشگاه چه چیزی به همکاری می‌آورند؟

نقش صنعت در این همکاری فراتر از تأمین مالی توصیف شده است. تجربه تولید، داده‌های عملیاتی، شناخت محدودیت‌ها و دسترسی به محیط واقعی کار، بخشی از آورده صنعتی هستند. دانشگاه نیز دانش تخصصی، روش تحقیق، توان تحلیل و ظرفیت استادان و پژوهشگران را وارد همکاری می‌کند.

در شکل‌گیری کاپیس، گروه صنعتی ولکان تأمین سرمایه ایجاد و تجهیز مرکز و فراهم‌کردن بستر صنعتی را بر عهده داشته و دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد، طرف علمی و پژوهشی این همکاری بوده است.

اهمیت این تقسیم نقش در کنار هم قرارگرفتن دو نوع شناخت است: شناخت آنچه در محیط تولید اتفاق می‌افتد و شناخت روش‌هایی که می‌توانند به توضیح، بررسی و حل مسئله کمک کنند. داده‌های صنعت بدون تحلیل کافی و تحلیل دانشگاهی بدون شناخت شرایط واقعی، هر دو ممکن است تصویر ناقصی از مسئله ایجاد کنند.

آیا هر مسئله صنعتی به پژوهش جدید نیاز دارد؟

یکی از نکات مطرح‌شده در توضیح مدل کاپیس، ضرورت انتخاب مسیر متناسب با مسئله است. حمیدرضا نصری، عضو شورای راهبردی مرکز، تأکید کرده است که پاسخ هر مسئله الزاماً تعریف یک پروژه تحقیقاتی جدید نیست.

بسته به شرایط، مسیر مناسب می‌تواند استفاده از فناوری موجود، تطبیق آن با نیاز تولید، انتقال فناوری، همکاری با یک مجموعه صاحب تخصص یا انجام پژوهش و توسعه باشد.

بنابراین، پرسش اولیه فقط این نیست که «چه پژوهشی انجام دهیم؟»، باید مشخص شود کدام مسیر، پاسخ مناسب‌تری به نیاز صنعتی می‌دهد. در این نگاه، پژوهش یکی از ابزارهای حل مسئله است و انتخاب آن باید با ماهیت نیاز و فاصله موجود تا راه‌حل تناسب داشته باشد.

نقش کاپیس در سازمان‌دهی ظرفیت‌های تخصصی

وجود دانشگاه، آزمایشگاه، متخصص و بنگاه صنعتی، به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک همکاری مؤثر نیست. برای کار مشترک، لازم است مشخص شود چه تخصص‌هایی مورد نیازند، هر طرف چه مسئولیتی دارد و فعالیت‌ها چگونه به یک هدف مشترک متصل می‌شوند.

در الگوی اعلام‌شده برای توسعه کاپیس، مرکز قرار است ظرفیت‌های علمی، صنعتی و فناورانه را متناسب با مسئله سازمان‌دهی کند. این رویکرد بر استفاده از شبکه همکاری تکیه دارد. به این معنا که لزوماً همه تجهیزات، آزمایشگاه‌ها یا تخصص‌ها در مالکیت مرکز قرار نمی‌گیرند.

دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد و گروه صنعتی ولکان، پایه اولیه این همکاری هستند. گسترش ارتباط با سایر دانشگاه‌ها، متخصصان و مجموعه‌های فناور نیز در منابع، به‌عنوان جهت‌گیری توسعه مرکز مطرح شده است.

توافق درباره مسئولیت‌ها و اطلاعات پروژه

همکاری پژوهشی در محیط صنعت با موضوعاتی مانند زمان، هزینه، دسترسی به اطلاعات و امکان استفاده از نتایج همراه است. روشن‌ بودن این موضوعات به طرف‌ها کمک می‌کند برداشت مشترکی از دامنه همکاری داشته باشند.

محرمانگی، مالکیت فکری و سهم مشارکت طرف‌ها از موضوعات مهم همکاری معرفی شده‌اند. این موارد باید متناسب با هر پروژه بررسی و درباره آن‌ها توافق شود. به‌ویژه زمانی که داده‌های تولید، دانش فنی یا اطلاعات اختصاصی یک بنگاه وارد فرایند پژوهش می‌شود.

تعریف روشن مسئولیت‌ها، بخشی از طراحی همکاری است. این شفافیت مشخص می‌کند چه اطلاعاتی برای بررسی لازم است، چه کسانی به آن دسترسی دارند و استفاده یا انتشار نتایج بر چه مبنایی انجام خواهد شد.

نتیجه همکاری چگونه ارزیابی می‌شود؟

در رویکرد مطرح‌شده برای کاپیس، ارزیابی همکاری باید به مسئله‌ای بازگردد که در آغاز تعریف شده است. اگر هدف، بهبود عملکرد یک قطعه یا فرایند باشد، خروجی پژوهش باید در نسبت با همان هدف بررسی شود.

در منابع، شاخص‌هایی مانند عمر قطعه، قابلیت اطمینان، توقف تولید و هزینه چرخه عمر به‌عنوان موضوعات قابل توجه در ارزیابی اثر مطرح شده‌اند. انتخاب شاخص مناسب و امکان اندازه‌گیری آن، به ماهیت هر پروژه وابسته است.

این شاخص‌ها، معیارهای پیشنهادی برای سنجش نتیجه‌اند. اشاره به آن‌ها به معنای تحقق افزایش عمر، کاهش هزینه یا رفع خرابی در پروژه مشخصی از کاپیس نیست. گزارش چنین دستاوردهایی به داده و شواهد همان پروژه نیاز دارد.

برای شروع گفت‌وگو، مسئله را چگونه مطرح کنیم؟

برای آماده‌شدن یک گفت‌وگوی اولیه، بهتر است مسئله در چند جمله روشن توضیح داده شود: مشکل در کدام بخش رخ می‌دهد، چه اثری بر تولید یا کیفیت دارد، تاکنون چه اقداماتی برای آن انجام شده و چه تغییری مطلوب است.

این توضیح اولیه لازم نیست شامل فرمولاسیون، نقشه اختصاصی یا سایر جزئیات محرمانه باشد. دامنه اطلاعات موردنیاز و شیوه تبادل آن می‌تواند در ادامه بررسی همکاری مشخص شود.

نقطه آغاز، رسیدن به درکی مشترک از نیاز است. بر پایه این شناخت می‌توان بررسی کرد چه تخصص‌هایی لازم‌اند و کدام مسیر همکاری برای پیگیری مسئله مناسب‌تر است.